facebook share
facebook share
โครงการนักมานุษยวิทยาเดินดิน
โครงการนักมานุษยวิทยาเดินดิน

ข้อมูลจาก ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) 

 

มานุษยวิทยาเดินดิน ชวนชุมชน “เดินดิน” ไปกับศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร 

ใครอยากเป็นนักมานุษยวิทยาบ้าง ? 

คำถามนี้อาจทำให้หลายคนสงสัย และอาจเกิดคำถามใหม่ขึ้นอีกว่าแล้วนักมานุษยวิทยาคือใครล่ะ ? 

นักมานุษยวิทยา คือ คนที่สนใจเรียนรู้เรื่องราวของมนุษย์ในแง่มุมต่างๆ เช่น วิถีชีวิต ความเป็นอยู่ ภาษา ความเป็นมาของชุมชน ในอดีตนักมานุษยวิทยามักเป็นคนนอกชุมชนเดินทางไปศึกษาในพื้นที่ต่างๆ ที่ไม่ใช่บ้านเกิดของตนเอง หรือไม่ก็ค้นหารวบรวมความรู้จากข้อมูลที่มีคนจดจำหรือจดบันทึกไว้ โดยไม่เคยเดินทางไปที่นั้นๆ เลย ความรู้ที่ได้มาก็วนเวียนอยู่ในวงวิชาการ แต่ชุมชนผู้เป็นเจ้าของพื้นที่ไม่ค่อยมีโอกาสได้รับรู้หรือใช้ประโยชน์ 

ปัจจุบันนักมานุษยวิทยาเปลี่ยนแปลงวิธีการทำงานไปมาก กลุ่มคนทำงานก็อาจเป็นคนในชุมชนนั้นเลย หรือคนนอกมาศึกษาเรียนรู้ร่วมกับชุมชน โดยมุ่งที่จะทำความเข้าใจตอบคำถามและร่วมแก้ปัญหาที่เกิดขึ้นในสังคมมากขึ้น 

ในฐานะที่ทำงานด้านมานุษยวิทยา และเห็นความสำคัญของชุมชนเจ้าของความรู้ ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) ได้จัดทำโครงการ “นักมานุษยวิทยาเดินดิน” เพื่อสนับสนุนบุคคล กลุ่ม หรือชุมชนที่สนใจศึกษาชุมชนของตนเอง เพื่อนำความรู้นั้นไปแก้ปัญหา หรือสร้างความเข้มแข็งให้ชุมชน หรือพูดอีกอย่างก็คือสนับสนุนให้เป็นนักมานุษยวิทยานั่นเอง 

 

ก้าวแรก นักมานุษยวิทยาเดินดิน

โครงการนักมานุษยวิทยาเดินดินเริ่มต้นขึ้น เมื่อ พ.ศ. 2554 ถ้าเปรียบเป็นการเดินทางก็เหมือนก้าวแรก ซึ่งเป็นการร่วมทางกันระหว่างทีมงานโครงการนักมานุษยวิทยาเดินดิน ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) กับชุมชน 5 แห่ง ที่เสนอโครงการมา 5 โครงการ ได้แก่ โครงการวิจัยสืบสานภาษาและวัฒนธรรมท้องถิ่นของกลุ่มชนเผ่าปกาเกอญอสู่การสร้างหลักสูตรท้องถิ่น บ้านแม่ลิด ต.แม่เหาะ อ.แม่สะเรียง จ.แม่ฮ่องสอน โครงการวิจัยศักยภาพและการคงอยู่ทางอัตลักษณ์และวัฒนธรรมของชุมชนวัฒนธรรมพิเศษ บ้านมอวาคี และบ้านใหม่ ต.แม่วิน อ.แม่วาง จ.เชียงใหม่ โครงการเรียนรู้ประเพณีบ้านดงหลวง ต.วังผาง อ.เวียงหนองล่อง จ.ลำพูน โครงการประวัติศาสตร์เรื่องราวชาวน้ำเกี๋ยน สู่พิพิธภัณฑ์ชุมชนแห่งการเรียนรู้ร่วมกัน ต.น้ำเกี๋ยน อ.ภูเพียง จ.น่าน และ โครงการเรียนรู้พหุวัฒนธรรม “สามหลักผสมเกลียวเป็นหนึ่งเดียวในสงขลา” โดยเทคนิคการสื่อความหมายด้วยการฉายภาพเก่าเล่าประวัติศาสตร์สงขลา ชุมชนสงขลาบ่อยาง อ.เมือง จ.สงขลา 

การเดินทางครั้งนี้มีเป้าหมายให้ชุมชนเป็นผู้สร้างความรู้ เพื่อนำไปใช้ประโยชน์กับตนเองและชุมชน 

ทีมงานโครงการนักมานุษยฯ จึงทำหน้าที่เป็นเพื่อนเดินทางหรือเพื่อนคู่คิด คอยให้คำปรึกษากับชุมชนในเรื่องที่เรามีความถนัด โดยเฉพาะมุมมองและวิธีการทางมานุษยวิทยา เมื่อช่วงเดือนมิถุนายนถึงสิงหาคม 2554 พวกเราเดินทางขึ้นเหนือล่องใต้ เพื่อพูดคุยกับชุมชนต่างๆ เรื่องโครงการที่เขาคิดจะทำ ชวนคุยให้แน่ใจว่าจะทำอย่างไร และจะได้ประโยชน์อะไรบ้าง ช่วยกันพัฒนาโครงการให้สมบูรณ์ จนกระทั่งได้โครงการที่ได้รับการสนับสนุนทุนดำเนินโครงการ 5 โครงการ จาก 5 ชุมชน 

เมื่อชุมชนลงมือทำงานของตนเองแล้ว ศูนย์มานุษยฯ ยังคงติดตามถามไถ่ เรื่องการทำงาน และเสริมความรู้หรือเครื่องมือเมื่อชุมชนต้องการ เช่น ช่วยจัดกิจกรรมหรือจัดอบรมเสริมแผนการที่ชุมชนมีอยู่เดิม เดือนสิงหาคม 2554 ทีมทำงานโครงการนักมานุษยฯ ชวนพี่ๆ จากโครงการวิจัยและพัฒนาพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่น ศูนย์มานุษยฯ ไปที่ชุมชนน้ำเกี๋ยน จังหวัดน่าน เพื่อพูดคุยวางแผนทำพิพิธภัณฑ์ชุมชน และเดือนธันวาคม 2554 ทีมโครงการนักมานุษยฯ เดินทางขึ้นเหนืออีกครั้ง คราวนี้ไปชวนชุมชนบ้านดงหลวง จังหวัดลำพูน ทดลองเก็บข้อมูลทางวัฒนธรรมของชุมชนด้วยเครื่องมือแผนที่เดินดิน ปฏิทินชุมชน ผังเครือญาติ และประวัติศาสตร์ท้องถิ่น นอกจากนี้ยังหาเพื่อนคู่คิดให้ชุมชนเพิ่มคือพี่เลี้ยงโครงการ ซึ่งมีความใกล้ชิดกับชุมชนมากขึ้น 

ทั้งหมดนี้มีเป้าหมายให้ชุมชนดำเนินงานของตนเองต่อไปได้ โดยที่เราไม่ตัดสินใจหรือคิดแทน และการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ยังทำให้ทีมงานโครงการนักมานุษยวิทยาเดินดินได้เรียนรู้สิ่งต่างๆ มากมาย ทั้งเรื่องวัฒนธรรมชุมชนที่มีความหลากหลาย และที่สำคัญได้เรียนรู้ว่ากว่าจะเป็นนักมานุษยวิทยาเดินดินมีกระบวนการอย่างไร

 


 

ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) ได้ดำเนินโครงการนักมานุษยวิทยาเดินดิน ตั้งแต่ปีงบประมาณ 2554 - 2556 โดยสนับสนุนให้ชุมชนดำเนินโครงการที่ก่อให้เกิดกระบวนการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วมผ่านความรู้ทางมานุษยวิทยา รวมถึงการจัดกิจกรรมเพื่อตอบโจทย์ของชุมชนโดยนำความรู้ทางมานุษยวิทยามาปรับใช้กับการดำเนินงาน 

ที่ผ่านมาโครงการนักมานุษยวิทยาเดินดินได้สนับสนุนทุนให้ชุมชนดำเนินโครงการ จำนวนทั้งสิ้น 18 โครงการ แบ่งเป็น 3 ประเด็น คือ สร้างองค์ความรู้และฟื้นฟูวัฒนธรรม ประวัติศาสตร์บอกเล่า วัฒนธรรมกับการจัดการทรัพยากร และได้จัดงานบอกกล่าวเล่าเรื่องประสบการณเดินดิน จากนักมานุษยวิทยาชุมชน 3 ครั้ง เพื่อเปิดพื้นที่การแลกเปลี่ยนเรียนรู้ระหว่างผู้ดำเนินโครงการจากชุมชนต่างๆ และเสริมสร้างศักยภาพของผู้ดำเนินโครงการจากชุมชนให้สามารถสื่อสารเรื่องราวของชุมชนตนเองได้ จดหมายข่าวฉบับนี้จึงขอนำสาระสำคัญของงานบอกกล่าวเล่าเรื่อง ประสบการณ์เดินดิน จากนักมานุษยวิทยาชุมชน ครั้งที่ 3 เมื่อวันที่ 4 กรกฎาคม 2558 มาถ่ายทอดให้ผู้อ่านได้ร่วมเรียนรู้กระบวนการทำงาน รวมทั้งประสบการณ์ที่ได้จากการทำงานบนฐานความคิดที่ว่า การเพิ่มศักยภาพทางความคิดและกระบวนการให้แก่เจ้าของชุมชนในการทบทวนและแก้ไขปัญหาชุมชนด้วยตนเอง จะเป็นหนทางในการสร้างชุมชนที่เข้มแข็งและยั่งยืน